مصرف گندم در خوراک دام و طیور در ایران

مصرف گندم در خوراک دام و طیور در ایران

مقدمه

گندم (Triticum aestivum) یکی از مهم‌ترین غلات زراعی در ایران و جهان است که به‌طور عمده برای تغذیه انسان کشت می‌شود، اما در سال‌های اخیر به دلیل افزایش قیمت و کمبود نهاده‌های وارداتی مانند ذرت و جو، مصرف گندم در جیره‌های دام و طیور نیز مورد توجه قرار گرفته است. گندم دارای ترکیب شیمیایی و ارزش غذایی قابل توجهی است و می‌تواند در صورت رعایت ملاحظات تغذیه‌ای و اقتصادی، به‌عنوان منبع جایگزین جزئی یا کامل برای برخی غلات در خوراک حیوانات مورد استفاده قرار گیرد.

ترکیب شیمیایی و ارزش تغذیه‌ای

دانه گندم از نظر ترکیب شیمیایی، حاوی به‌طور متوسط ۱۰ تا ۱۴ درصد پروتئین خام، ۲ تا ۳ درصد چربی خام، ۶۰ تا ۷۰ درصد نشاسته و مقدار قابل توجهی از مواد معدنی و ویتامین‌های گروه B است. انرژی قابل متابولیسم گندم برای طیور حدود ۳۲۰۰ تا ۳۳۰۰ کیلوکالری بر کیلوگرم و برای نشخوارکنندگان حدود ۳ تا ۳٫۲ مگاکالری انرژی قابل هضم در هر کیلوگرم ماده خشک برآورد می‌شود.
در مقایسه با ذرت، گندم دارای پروتئین و فسفر بیشتری است اما محتوای انرژی آن اندکی پایین‌تر می‌باشد. از طرفی، وجود نشاسته با ساختار نسبتاً سخت‌تر و غلوتن بالا می‌تواند باعث افزایش چسبندگی در خوراک طیور گردد که در سطوح بالا ممکن است هضم را کاهش دهد.

مصرف گندم در تغذیه طیور

در جیره طیور، گندم می‌تواند به‌عنوان منبع اصلی انرژی جایگزین ذرت شود، به‌ویژه در شرایطی که ذرت وارداتی کمیاب یا گران‌قیمت است. با این حال، استفاده از گندم نیازمند توجه به نکات فنی زیر است:

1. لزوم استفاده از آنزیم‌ها:
   گندم حاوی مقادیر بالایی از پنتوزان‌ها و β-گلوکان‌ها است که باعث افزایش ویسکوزیته روده و کاهش جذب مواد مغذی می‌شود. افزودن آنزیم‌هایی مانند زایلاناز، β-گلوکاناز و آمیلاز به خوراک، این اثر منفی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد و قابلیت هضم انرژی را بهبود می‌بخشد.
2. جایگزینی در جیره جوجه‌های گوشتی و تخم‌گذار:
   نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در ایران (مانند کارهای احمدی و همکاران، ۱۳۹۷؛ قربانی و همکاران، ۱۴۰۰) نشان داده‌اند که جایگزینی تا ۴۰ تا ۵۰ درصد ذرت با گندم در جیره جوجه‌های گوشتی، بدون تأثیر منفی معنی‌دار بر رشد، ضریب تبدیل غذایی یا تولید لاشه امکان‌پذیر است. در جیره مرغ‌های تخم‌گذار نیز تا حدود ۴۵ درصد جایگزینی موجب حفظ عملکرد تخم‌گذاری و کیفیت پوسته تخم‌مرغ شده است.
3. محدودیت‌ها:
   گندم آسیاب‌شده به‌دلیل خاصیت چسبندگی بالا، ممکن است موجب گلوله‌ای شدن خوراک پلت یا انسداد در مجاری گوارشی طیور شود. همچنین، میزان تریپتوفان و لیزین آن نسبت به نیاز پرندگان پایین است و باید با استفاده از مکمل‌های اسیدآمینه‌ای جبران گردد.

مصرف گندم در تغذیه دام‌های نشخوارکننده

در تغذیه نشخوارکنندگان (گاو، گوسفند و بز)، گندم منبع باارزشی از انرژی است اما به‌دلیل سرعت بالای تخمیر نشاسته در شکمبه، مصرف آن باید با دقت مدیریت شود تا از بروز اسیدوز شکمبه‌ای جلوگیری گردد. معمولاً توصیه می‌شود گندم به‌صورت شکسته یا آسیاب‌شده در حد متوسط مصرف شود و میزان آن از ۳۰ تا ۴۰ درصد کل جیره تجاوز نکند.

در جیره گاوهای شیری، جایگزینی جزئی گندم با جو یا ذرت می‌تواند موجب بهبود هضم و افزایش چربی شیر شود، به‌ویژه زمانی که از منابع فیبری مؤثر (مانند یونجه خشک یا سیلاژ ذرت) در جیره استفاده گردد.
همچنین در جیره گوسفندان پرواری، مطالعات نشان داده‌اند که جایگزینی تا ۳۰ درصد غلات با گندم می‌تواند بدون تأثیر منفی بر رشد یا ضریب تبدیل خوراک انجام شود، مشروط بر آنکه تغذیه به‌صورت تدریجی و متعادل صورت گیرد.

وضعیت مصرف و اهمیت اقتصادی در ایران

در ایران، با توجه به وابستگی بالا به واردات ذرت و جو دامی و نوسانات قیمتی این نهاده‌ها، استفاده از گندم خوراکی و گندم‌های غیرقابل مصرف انسانی (مانند گندم‌های آسیب‌دیده بر اثر رطوبت، آفت یا افت کیفیت انبارداری) در جیره‌های دامی رو به افزایش است. وزارت جهاد کشاورزی نیز در سال‌های اخیر مجوز استفاده از گندم درجه سه و چهار در خوراک دام و طیور را صادر کرده است.

از دیدگاه اقتصادی، استفاده از گندم بومی می‌تواند موجب کاهش هزینه تمام‌شده خوراک، کاهش وابستگی به واردات نهاده‌ها و حمایت از کشاورزان داخلی گردد. با این حال، باید کنترل دقیق بر کیفیت و سلامت گندم مصرفی (از نظر سموم قارچی مانند آفلاتوکسین و دونیوالنول) صورت گیرد تا از بروز مشکلات بهداشتی جلوگیری شود.

جمع‌بندی

به‌طور کلی، گندم به‌عنوان یک غله با ارزش غذایی بالا، می‌تواند در جیره‌های دام و طیور ایران مورد استفاده قرار گیرد، مشروط بر آنکه جنبه‌های تغذیه‌ای، فنی و اقتصادی آن مورد توجه قرار گیرد. استفاده از آنزیم‌های تجاری، بالانس مناسب اسید‌های آمینه و کنترل کیفیت مواد اولیه از الزامات اصلی بهره‌گیری موفق از گندم در تغذیه دام و طیور است.
با توجه به محدودیت منابع آبی، نوسانات بازار نهاده‌های وارداتی و ضرورت استفاده بهینه از محصولات کشاورزی داخلی، بهره‌گیری هدفمند از گندم در جیره‌های دامی می‌تواند گامی مؤثر در جهت پایداری تولید و امنیت غذایی کشور محسوب شود.

منابع پیشنهادی برای استناد:

• احمدی، م.، و همکاران. (۱۳۹۷). ارزیابی جایگزینی گندم با ذرت در جیره جوجه‌های گوشتی. مجله علوم دامی ایران، ۴۹(۲)، ۱۲۳–۱۳۲.
• قربانی، ح.، و همکاران. (۱۴۰۰). اثر استفاده از گندم بر عملکرد رشد و قابلیت هضم مواد مغذی در مرغ‌های گوشتی. پژوهش‌های علوم دامی ایران، ۱۷(۳)، ۲۵–۳۶.
• Leeson, S. & Summers, J.D. (2009). Commercial Poultry Nutrition. 3rd ed. University Books, Guelph, Canada.
• NRC (National Research Council). (2001). Nutrient Requirements of Dairy Cattle. 7th ed. National Academy Press, Washington, D.C.